Dyma ail gyfrol D. Islwyn Edwards o farddoniaeth, ac mae hi’n gyfrol fyfyrgar, bersonol a chyfoethog. Ymhlith y themâu y mae’r bardd yn ymdrin â nhw, crefydd, treigl amser a marwoldeb, ac ymateb bardd i ddinistr, terfysg a rhyfela’r ugeinfed ganrif, ac yn wir yr unfed ganrif ar hugain, sydd yn cael y mwyaf o sylw. Ymdrinnir â’r themâu yma mewn cerddi vers libre, ac mewn arddull dawel a chynnil. Yn sicr, nid yw cerddi gorau’r gyfrol yn ildio'u holl ystyron na’u crefft ar y darlleniad cyntaf. Cerddi i ddychwelyd atynt yw’r goreuon, cerddi lle mae cynildeb tyn y dweud yn sicrhau fod haenau amrywiol yr ystyr yn codi dro ar ôl tro.

Un enghraifft o’r cerddi hyn lle mae’r ddelwedd a’r pwnc yn cyfuno i greu cerdd effeithiol yw’r gerdd ‘Bydded’ lle mae’r bardd yn myfyrio ar y Greadigaeth ac esblygiad. Disgrifir y ddynolryw fel:

Hen hiliogaeth Cain,
yn rhodianna,
o’r môr i enau’r ogof.

ac yn

. . . gwlwm clai
yn nwylo’r Crochenydd.

Ymddengys y ddelwedd bwerus hon eto yn y gerdd ‘Y Crochenydd’. Dywed:

o glai’r anneall mawr
yr ymffurfiodd
yn sylwedd byw.

Rhai o gerddi gorau’r gyfrol yw ‘Berlin’, cerdd am fyfyrdodau’r bardd am ryfeloedd yr ugeinfed ganrif wrth ymweld â’r ddinas, a ‘Darn o Goncrit’. Yn Berlin, fe wêl y bardd:

y frech afiach ar y muriau
lle bu shrapnelau’n ysgyrnygu
ar eu hysglyfaeth,

ac fe ddychwela at anallu'r presennol i ddianc rhag, neu i anghofio am, erchyllterau’r gorffennol oherwydd yr olion sydd o’n cwmpas yn y byd yn ‘Darn o Goncrit’:

Ni all sgalpel a nodwydd
y blynyddoedd
wella afiechydon hanes yn llwyr.

Dyma ddwy gerdd sydd ychydig yn wahanol i weddill y gyfrol oherwydd fe ganiateir i’r llinellau ymestyn yn hwy na’r arfer. Mae’r ddwy gerdd yma ar eu hennill oherwydd hyn yn fy marn i, maent yn llifo ac yn canu, ac mae’r delweddau’n cryfhau rywsut. Mae ‘Caffi Conti’, lle mae’r bardd yn darlunio safiad yn erbyn oes sydd yn rhuthro heibio yn rhy gyflym, hefyd yn elwa o hyn, ac er y gallwn anghytuno â’r syniadaeth gryn dipyn (fe sonnir am y DVD ‘dieflig’ a’r ‘. . . hafau sepia/yn gwrthod machlud mwy/o ffenestri’r hwyr’, er enghraifft), ni ellir gwadu crefft y dweud a delweddu ei brofiadau personol.

Yng nghanol ‘Caffi Conti’ ceir brawddeg sydd yn adlewyrchu syniadaeth ac arddull llawer o’r cerddi:

Mor hawdd yw cyfaddawdu,
coleddu’r anochel,
cydymffurfio,
cyfoesi a moderneiddio
ac ôl foderneiddio yfory.

Yn y cerddi sydd yn darlunio profiadau personol y bardd y mae cryfder y gyfrol, ac yma hefyd y clywir llais sydd yn wirioneddol unigryw ei arddull a’i ddelweddu. Fel y mae’r dyfyniad uchod yn awgrymu, efallai mai llefarydd ar ran un genhedlaeth arbennig, hŷn yw’r bardd, ac efallai y bydd rhai o’r cerddi sydd yn llefaru hyn gryfaf yn peri penbleth i genhedlaeth ifancach ond yn sicr, gall pob cenhedlaeth werthfawrogi dawn a chrefft y dweud.

Hywel Griffiths

Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.