Cyfuniad yw’r gyfrol ragorol hon o gerddi cyfrol gyntaf John Fitzgerald, Cadwyn Cenedl, a bron cymaint o gerddi a gyfansoddwyd ganddo yn ystod y blynyddoedd wedi hynny.

Nid cerddi eisteddfod neu dalwrn a geir rhwng y cloriau hyn, ac mae’n deg dweud y bydd y deunydd, a natur y cyfansoddi yn ddieithr i lawer un. Offeiriad yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig, ac aelod o Urdd y Carmeliaid ar ben hynny, yw’r bardd. Sais o Wyddel o Gymro, oedd disgrifiad rhywun ohono. Y mae hefyd yn athronydd. Cyfrol sy’n cyfuno tair galwedigaeth yw hon: yr offeiriad, yr athronydd a’r bardd. Yn ei ragair mae’n dweud: ‘Ni fydd neb yn synnu, gobeithio, fod tipyn go lew o’r cynnwys yn dal i fod yng nghywair gweddi.’ Mae deall hynny yn sicr yn fantais wrth fynd ati i’w darllen.

Nid yw’n ymdrin â syniadau a themâu hawdd yn y fan hyn. Ond prif gamp y bardd yn y cerddi hyn, o bosib, yw dangos dawn yr athronydd da i drafod syniadau cymhleth mewn iaith sydd, yn ei hanfod, yn syml, eglur ac uniongyrchol. A gwneud hynny, bob amser, fel bardd.

Nid yw’n dewis peidio â thrafod syniadau sy’n anodd mewn ystyr arall chwaith, fel yn y gerdd ‘Gwahanglwyf’ o’r casgliad cyntaf. Ymdrin â mater dioddefaint mae’r bardd yma:

'I gleifion eraill
y rhoddaf adfer bywyd, agor y byd, i ambell un,
er dangos yma bresenoldeb trech na’u pangau.
I ti, fy nghyfaill,
ni roddaf borth ond unigedd Mab y Dyn
yng ngafael angau.'

Ond dathlu, fel y byddai rhywun yn ei ddisgwyl, yw prif nodwedd y cerddi. Mor syfrdanol anffasiynol yn ein hoes ni wedyn yw geiriau fel y rhain o’r gerdd ‘Wrth ddod i’r byd’:

‘Dy eni o wraig.
Sut arall y deuet i’n plith, i fod yn un ohonom?
Egino ynddi’n ddeunydd annelwig,
ac ynot gynddelw ei delw hi a’i llun.
Blaguro’n galon, aelodau, dwylo, pen.'

Gall sawl un ddysgu am rythm iaith o ddarllen y cerddi hyn.

Dieithr ond rhagorol yw fy marn am y gyfrol hon, a gobeithiaf y bydd y darllenwyr yn fodlon rhoi’r amser y mae ei angen i’w darllen yn iawn; ac, yn wir, yr amser y mae hi yn ei haeddu.

Dafydd John Pritchard

Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.