Englynion Dan Bwysau: Emyr Lewis (gol.)

Argraffu

Un o atyniadau mwyaf poblogaidd yr Eisteddfod Genedlaethol bob blwyddyn yw Ymryson y Beirdd. Dyma'r digwyddiad sy'n achosi'r ciwiau mwyaf ar y Maes, ac sy'n sicr o lenwi'r Babell Lên. Mae'n destun rhyfeddod fod y beirdd yn llwyddo mor aml i greu perlau mewn amser byr.

Wrth gwrs, nid yw hyn yn bosib heb lawer o chwysu a chrafu pen, heb sôn am gymorth parod yr Odliadur. Casgliad o englynion a grewyd dan yr amgylchiadau yma yw Englynion Dan Bwysau, sef englynion gorau'r Ymrysonau o Eisteddfod Caernarfon yn 1979 hyd Eisteddfod Casnewydd 2004.

Er y sglein ar yr englynion, mae’r pwysau’n dangos fel y dywed Tudur Dylan Jones:

Daeth slac ar odl ac acen – a fy nhîm
Uwch fy nhasg ddiorffen,
Yn holl hwyl y Babell Lên
Un tro daeth trai i'r awen.

Gwaeth fyth, mae'r un bardd yn cofio'r awen yn diflannu'n llwyr:

Un tro daeth trai ar awen – y gwyr hoff
A'r holl greu yn gorffen,
Daeth pwrpas Barddas i ben,
A diwedd ar Lloyd Owen.

Sylwer hefyd fel mae pynciau yn dyddio. Yn 1980 cafwyd englynion i'r diffyg Cymraeg ar y teledu ac i Shah Persia; i Richard Burton yn 1984, ac yn wir i dîm criced Lloegr a gollodd y Lludw yn 1989.

Mae llawer o esiamplau o waith y beirdd yma i'w gweld yn y gyfrol – T. Arfon Williams, Alan Llwyd, Twm Morys, Dafydd Wyn Jones, Gwilym Fychan, a Myrddin ap Dafydd.

Wrth gwrs, mae rhai englynion yn taro deuddeg yn well na'i gilydd o blith yr ysgafn a'r difrif. Dyma rai a dynnodd fy sylw i:

Yn isel ar bob noson – y mae Wil
Yn troi i mewn i'r Leion:
Nos Sul mae’n mynd i Seilo'n
Drwsiadus barchus i'r bôn.
Gwilym Herber Williams

Mae’n rhy hwyr, a mi'n rhy hen – yrwan
I ymroi i'r awen,
Beth yw llwydd, a beth yw llên
A'r rhaw ar bwys yr ywen?
Gwyn Jones

Heb foeth, heb dwb i fathio – heb y lw
A heb lafn i shafio,
I'n gwyl af fel dyn y glo:
Rwyf innau’n carafanio.
Peredur Lynch

Heibio â'r rhai sy’n gwybod – am y byd,
Am ei boen a'i drallod;
Ni wyr Ifan yr Hafod
Un dim, ond bod fory'n dod.
Gwilym Fychan

Gwisg Wen
Os swil yw afon Gwili – a gwenwisg
Tarth y gwanwyn drosti,
Dod mae'r haul i'w dadmer hi'n
Dyner oddi amdani.
Tîm Morgannwg

Prynwch y gyfrol fach hon ar bob cyfri er mwyn cael orig ddifyr.

Huw Ceiriog

Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.