Rhigymau Wil Sam

Argraffu

Dyma’r ychwanegiad diweddaraf, a’r bumed yn y gyfres o lyfrau bach difyr a ddaw’n achlysurol o Wasg Carreg Gwalch, ac a elwir yn onest ddigon yn ‘Farddoniaeth Boced-Din’. A’r fath ychwanegiad annisgwyl! ‘Dramodydd ac awdur storïau byrion’ yw’r disgrifiad sobr a syber o Wil Sam yn y Cydymaith tra gwerthfawr, ond drwy gydol yr amser y bu’n cynhyrchu’r cyfryw ddeunydd, a heb yn wybod i’r rhan fwyaf ohonom mae’n siŵr, yr oedd yn rhigymwr cudd yn ogystal.

Er mai ‘barddoniaeth’ yw’r gair yn enw’r gyfres hon, sylwer mai ‘rhigymau’ y geilw’r awdur ei waith yma – enw nid anaddas ar lawer o ddeunydd Cymraeg a gyhoeddir heddiw o dan yr enw ‘barddoniaeth’. Nid bod yn ddilornus yw hyn – wedi’r cyfan, oni alwodd Parry-Williams rai o’i gerddi mawr yn ‘rigymau’ – ond ple i fod yn fwy darbodus wrth ddefnyddio ‘barddoniaeth’. Pluen yn het y rhigwm yw’r gyfrol fechan hon, ac un a all fod yn hwb i hyder y sawl sy’n ofnus o gael ei alw’n fardd.

I’r sawl a ddotiodd dros y blynyddoedd ar gynnyrch yr awdur, cyfle i fynd ymlaen â’r dotio sydd yma, oherwydd fel y dywedir ar y clawr ôl, dyma ‘fintej Wil Sam’. Y dafodiaith, y cymeriadau, yr ymhyfrydu mewn cwmnïaeth eneidiau hoff cytûn, a’r hiwmor unigryw:

Meri wen wiwlan sydd dan y llechan,
Treuliodd hon oes heb na rhegi na rhechan.
(‘Beddargraff i Mary Whitehouse’)

Ewyrth imi, brawd i ‘Nhad,
Oedd Eban Ynys Enlli,
Mi fasa yma rŵan hyn
Onibai i’r hen gradur foddi.
(‘Pytiau’)

A phwy ond Wil Sam fyddai’n ychwanegu, ar ôl teitl un rhigwm, y cyfarwyddyd, ‘Darn adrodd i blant o dan chwech neu o dan deimlad’?

Eto, nid ysgafnder a gwamalrwydd clyfar yn unig sydd yma. Ceir tinc yr Hen Benillion o bryd i'w gilydd – yn y rhigwm ‘Cam Ceiliog’ er enghraifft:

Cofia ddiogyn nad yw Chwilog
Fawr iawn pellach na cham ceiliog,
Hel dy bac a phaid â chwyno
Hwb cam a naid na fyddi yno.

A thinc telynegol dilys, megis yn y gerdd ‘Pawb a’i Bethau’ (sy’n ymddangos ddwywaith gyda llaw, ar dudalen 37 a 117). Ac weithiau fe ymdeimlir ag ychydig o ddiffyg amynedd cyfiawn wyneb yn wyneb â’r sefyllfa sy’n ofid ac yn bryder i lawer ohonom erbyn hyn:

Tarwch i’r dafarn,
Trowch i’r Llan,
Mae’r diawlad yno,
Ma’ nhw ym mhob man.
(‘Y Mewnlifiad’)

Cymysgedd cyfareddol o waith awdur arbennig iawn, a’r cyfan am bum punt!

Tegwyn Jones

Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.