Llên yr Uchelwyr: Dafydd Johnston

Argraffu

Hanes Beirniadol Llenyddiaeth Gymraeg 1300-1525

Digwyddiad gwirioneddol gyffrous ym myd llenyddol Cymru yw ymddangosiad yr astudiaeth drylwyr a swmpus hon. Ni fu ymdriniaeth mor fanwl â llenyddiaeth y cyfnod rhwng Llywelyn y Llyw Olaf a'r Deddfau Uno ers cyhoeddi ail gyfrol y Guide to Welsh Literature yn 1979, ac yn sicr fe fydd y gyfrol newydd hon yn ei disodli fel y llawlyfr safonol ar y maes.

Prif gamp Dafydd Johnston yn ddiau yw cyflwyno maint y deunydd sydd yno, mewn golygiadau print ac, yn fwy defnyddiol fyth, mewn llawysgrifau anolygedig. Y mae barddoniaeth Gymraeg y bymthegfed ganrif yn arbennig mor helaeth, a chymaint ohoni heb ei astudio'n fanwl gan unrhyw un, fel mai o'r braidd y gall hyd yn oed ysgolheigion profiadol ei hamgyffred yn ei chrynswth. Gan hynny, fe fydd croeso arbennig i benodau 9 a 14, ‘Beirdd y Bymthegfed Ganrif’ a ‘Cyfnod y Tuduriaid’, sy'n cynnwys arolwg manwl o feirdd y cyfnod yn ôl rhanbarthau'r wlad.

Crynhoir gwybodaeth werthfawr iawn am bwnc digon dadleuol, sef cyfundrefn y beirdd, ym mhennod 2, ac y mae pennod 4 ar ‘Y Cywydd’ yn nodedig am drafod cywyddau'r cyfnod cyfan ac am ganfod newidiadau yn arddull y farddoniaeth. Dyna osod sylfeini ar gyfer dealltwriaeth fanylach o hynt a helynt y cywydd na'r rhaniad syml arferol rhwng gwaith y bedwaredd ganrif ar ddeg a'r bymthegfed. Caiff Dafydd ap Gwilym bennawd iddo'i hun, a cheir pennawd hefyd ar ryddiaith y cyfnod, pwnc a esgeulusir yn gyffredin. Nodwedd arall ar y llyfr yw'r sylw manwl a roir i wahanol genres, yn enwedig y canu crefyddol, y canu serch, dychan a'r canu proffwydol. Y mae'r olaf yn sicr yn erfyn am gyflwyniad hwylus a dealladwy, ac nid yw pennod 12, ‘Proffwydoliaeth a Phropaganda’, yn siomi.

Gellir canmol diwyg y llyfr hefyd. O'r diwedd, y mae Gwasg Prifysgol Cymru wedi deall bod nodiadau ar ddiwedd llyfr neu bennawd yn ddim namyn ysgogiad i Repetitive Strain Injury, a braf yw gweld troednodiadau hwylus a chryno yn cyfeirio'r darllenydd at ffynonellau'r wybodaeth a deunydd darllen pellach. Y mae digon o wybodaeth newydd yn y troednodiadau i gadw ysgolheigion Cymraeg yn brysur am sbel go hir, fel y gallaf dystio fy hun.

Bydd y llyfr hwn o ddiddordeb mawr i ysgolheigion a myfyrwyr. Oherwydd i'r awdur ysgrifennu mewn arddull rwydd a bywiog, fe fydd hefyd yn plesio carwyr llenyddiaeth Cymru y tu hwnt i'r maes academaidd, a dylai gael croeso brwd gan unrhyw un a fyn gyflwyniad hwylus i'r cyfnod cyfoethocaf yn hanes llenyddiaeth Cymru. Fel sy'n wir, ysywaeth, am lawer o lyfrau ysgolheigaidd, y mae'r pris yn peri gwingo; ond yn yr achos arbennig hwn gallaf ddatgan yn hyderus fod y gyfrol yn werth ei phrynu.

Adolygiad oddi ar www.gwales.com, trwy ganiatâd Cyngor Llyfrau Cymru.